Përse Vuçiçi shpreson te Trampi
Boshko Jakshiç-Danas
Ndërsa Xho Bajden dhe Donald Tramp po përgatiten për duelin e dytë në nuajin nëntor, lufta në Ukrainë dhe në Gaza imponon tema të paevitueshme të cilat do të ndikojnë që politika e jashtme gjatë fushtës të jetë e pranishme si rrallëherë deri tani.
A do të ketë vend këtu për çështjet e Ballkanit Perëndimor, rajon të cilin amerikanët e lëshuan vullnetarisht në vitin 2008, me besimin se Bashkimi Europian është në gjendje të zgjidhë problemet aktuale dhe se antarësimi në BE dhe në NATO do të sigurojë paqe dhe stabilitet? Në vend të kësaj, rajoni në dhjetëvjeçarin në vijim u largua nga shteti i së drejtës dhe, ajo që është më e rëndësishme, vakuumin e krijuar kësisoj filluan ta mbushin Rusia dhe Kina.
Agresioni rus në Ukrainë riktheu çështjen e zgjerimit në agjendën europiane, dhe duket qartë se ky proces nuk ka progres pa angazhimin e përforcuar të Shteteve të Bashkuara. Që nga fillimi i luftës ka pritmëri se ShBA dhe BE më në fund do ta kuptojnë se Serbia është aleate e Moskës. Të tjerë janë të zhgënjyer.
Amerika, më shumë se europianët, e ka përforcuar bashkëpunimin me Serbinë. Aleksandër Vuçiçi, në fushëpamjen e të dy kandidatëve, është i vetmi që mund ta “dorëzojë” Kosovën. Mungon vetëm pak që të bëhet “garant i paqes dhe i stabilitetit” (frazë që flitej për Millosheviçin pas Marrëveshjes së Dejtonit gjatë viteve 1996-1998. Shën. i përkth.) në Ballkanin Perëndimor. Ky dakordësim në parim rreth politikës ndaj Serbisë nuk do të thotë se nuk ekzistojnë dallime mes demokratëve dhe republikanëve. Të parët, pritet, që do të këmbëngulin më shumë në demokratizimin, ndërsa të dytët do të ruajnë status-kuonë që i shkon për shtat autokracisë.
Për këtë ekzistojnë dy skenarë: fitorja e Bajdenit ose fitorja e Trampit.
SKENARI 1
Shefi aktual i Shtëpisë së Bardhë arriti të eleminojë dëmet që i ka sjellë paraardhësi i tij bashkëpunit transatlantik, dhe gjithsesi pritet që edhe në një mandat eventual të dytë do t’i përmbahet këtij kursi. E projektuar kjo në nivelin e periferisë ballkanike me Serbinë në qendër, kjo do të thotë se Uashingtoni do të duhet deri diku të rikalibrojë politikën në mënyrë që, në bashkëpunim me BE-në, ta rikthejë ndikimin e tij.
Administrata Bajden ka futur një dinamikë të re duke u fokusuar në tre synime: mbështetja e integrimit të Ballkanit Perëndimor në BE dhe në NATO, normalizimi i raporteve mes Serbisë dhe Kosovës dhe forma të reja ndihme.
Është treguar tashmë se mbështetja në stabilokraci pa demokraci ishte një gabim strategjik i Perëndimit në lidhje me rajonin, përfshirë edhe Serbinë. Sikurse duket, edhe Bashkimi Europian ka filluar të nxjerrë mësime nga era e Anxhela Merkelit dhe politikës së saj, e cila, brenda BE-së, solli lodhje nga ideja e zgjerimit, ndërsa te vendet kandidate humbje të entuziazmit për antarsim.
Reagimi i Parlamentit Europian dhe i Komisionit Europian ndaj zgjedhjeve të dhjetorit të vitit të kaluar në Serbi, të cilët i karakterizon kritika e ashpër dhe kërkesat që të hetohen kërkesat e opozitës sipas të cilave zgjedhjet janë vjedhur, paralajmërojnë qëllimin që të hiqet dorë nga politika e vjetër e cila vinte në plan të parë zgjidhjen e problemit kosovar dhe linte mënjanë të gjitha temat e lidhura me demokratizimin e brendshëm.
Procesi i normalizimit po ecën ngadalë, por Amerika është më shumë se më parë e gatshme të rritë presionet ndaj pushtetit të Albin Kurtit që më në fund të formojë Bashkësinë e Komunave Serbe në Kosovë dhe të shtyjë në kohë zëvendësimin e dinarit me euron. Prioriteti i tretë, ai ekonomik, përveç forcimit të investimeve amerikane, reduktohet në krijimin e kushteve të cilët do të rikthejnë besimin te reformat, do të luftojnë korrupsionin dhe do të përmirësojnë jetën e përditëshme.
Të gjithë sa më sipër janë sfida të amerikanëve. Çështje të tilla të tipit se kush i ka vrarë shtetasit amerikanë me prejardhje shqiptare, vëllezërit Bytyçi ose se cili është përgjegjës për djegien e ambasadën amerikane në vitin 2008, nuk përbëjnë pengesa për zhvillimin e bashkëpunimit, sikurse thuhet se na paskan arritur një nivel të paparë që nga koha e bombardimeve.
A është vërtetë “e qartë se ka shumë më tepër gjëra rreth të cilave biem dakord, sesa ka dallime”, sikurse thotë ambasadori Kristofer Hill të cilit, shumë kritikë të rregjimit, kanë filluar t’ia zënë për të madhe abolicionin e pushtetit i cili ështe ekskluzivisht përgjegjës për hapjen e dyerve të ndikimit rus (“Nuk mendoj se ky është një vend në të cilin mbizotëron mendimi prorus”), ose deklarata ambivalente mbi krizën paszgjedhore: “Njerëzit kanë të drejtë të paraqesin kërkesa, disa janë të arësyeshme, të tjerat nuk do të gjejnë jehonë. Njerëzit kanë të drejtë të nënvizojnë kërkesa, ndërsa të tjerët kanë të drejtë t’i pranojnë ato, ose t’i refuzojnë”?
Nga administrata e dytë e Bajdenit pritet që të reagojë mjaft shpejt dhe të pranojë prirjen e re në mënyrë që të mos ngelet e mbërthyer në stabilokraci dhe kësisoj të humbasë ndikimin në rajon të cilin me siguri do të deshte të kthehej.
SKENARI 2
Beogradi zyrtar, si edhe në prag të zgjedhjeve amerikane në vitin 2020, pothuajse haptazi favorizon Trampin. Transmeton deklaratat e ish të dërguarit Riçard Grenel, i cili ndoshta mund të jetë sekretari i shtetit, por ai në këtë moment ai nuk vendos asgjë.
Në vlerësimin e shkallës dhe cilësisë së raporteve nga pala serbe përdoren instrumente të ndryshëm matës. Pushteti gjithsesi është i kënaqur nëse kursehet nga kritikat për shkak të prapambetjes në demokraci, rritjen e autoritarizmit dhe hapjen tejet të mëdhe ndaj Lindjes.
Paralajmërimet e ashpërsimit të politikës së Bajdenit ndaj Serbisë në mandatin e dytë – në kuptimin e mbështetjes së planit franko-gjerman dhe kërkesave të përforcuara për reforma demokratike – e shqetësojnë Vuçiçin më shumë sesa problemi i Kosovës. Për këtë ai më me qejf është për Trampin i cili gjatë mandatit të parë poshtëroi Kongresin dhe nuk u’a vuri veshin ligjeve, fyu aleatët, u përpoq të nënështrojë gjykatat, nuk duronte kritikat dhe deshte të kontrollonte mediat. Ka mjaft ngjashmëri.
Për këtë, në opinionin publik krijohet përfytyrimi i gënjeshtërt se republikani mund ta asgjësojë pavarësinë e Kosovës, ose sëpaku t’u japë rëndësi interesave serbe. Pas gjithë kësaj qëndron dëshira se me rikthimin e Trampit në Shtëpinë e Bardhë do të forcohet fronti i populistëve të djathtë të cilëve u përket lideri i Serbisë.
Ish presidenti amerikan deklaroi se ka marrëdhënie mjaft të afërta me kryeministrin hungarez Viktor Orban, e kësisoj presidenti i Serbisë shpreson për të njejtin status. Gjithsesi pritet që Trampi të mos i’a zërë tejet shumë për të madhe afërsinë me Vladimir Putinin ndryshe nga Bajdeni i cili mund t’i rritë presionet që Beogradi përfundimisht të deklarohet dhe të dalë nga orbita e Kremlinit.
Problemi me këtë narrativë është se republikanët kanë konsensus rreth politikës së ashpër ndaj Kinës, por pothuajse nuk ekziston dakordësimi rreth rolit të gjërë të Amerikës në botë, ndërsa po rritet ndarja partiake rreth rolit të ShBA-ve në lidhje me problemet e sigurisë europiane.
E përkthyer kjo në Ballkanin Perëndimor, do të thotë se optimizmi i Vuçiçit rreth Trampit edhe mund të zhgënjehet. Trampi ka qejf të diktojë kushte – gjë që gjithsesi nuk është lajm i mirë për Vuçiçin i cili gjithashtu nuk ka fort qejf të dëgjojë dhe me shumë dëshirë do të donte të diktonte. Në këtë dialog ai nuk do të kishte se çfarë të kërkonte.
Njëherë e një kohë, pas luftës në Bosnjë, ShBA-të arritën të realizojnë depërtim diplomatik. A mos ndoshta duan të ngatërrohen edhe një herë të dytë në mënyrë që me këtë të shenjohet fundi i modelit të stabilokracisë i cili është treguar i gabuar si për interesat globale amerikane edhe për interesat e Ballkanit Perëndimor? Më shumë përgjigje do të marrim pas 4 nëntorit.
*Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
