Nga Erin D. Dumbacher–CFR*
Ushtria amerikane iu bashkua fushatës së bombardimeve të Izraelit kundër Iranit më 21 qershor, duke goditur vende bërthamore në Natanz, Fordow dhe Isfahan me bomba bunker-buster dhe raketa cruise. Ende nuk është e qartë nëse Irani ruan ende një rrugë drejt një arme bërthamore apo nëse ndonjë prej kapaciteteve të tij të pasurimit apo materialeve fisile ka shkuar nën tokë. Por Operacioni “Midnight Hammer” nuk ndodhi në boshllëk. Ai pritet të ketë një efekt ngrohjeje të përpjekjeve globale për kontrollin e armëve bërthamore, ndërsa shtetet vendosin nëse transparenca tani është një rrezik.
Për të shmangur mesazhin që shtetet që kërkojnë armë bërthamore duhet të tërhiqen nga Traktati i Kontrollit të Armëve Bërthamore (NPT) dhe të fshehin aktivitetet e tyre, SHBA dhe Irani duhet të forcojnë rolin e rëndësishëm të organizatës së OKB-së përgjegjëse për mbikëqyrjen bërthamore: Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike (IAEA). Ende ka inspektorë të IAEA-s në Iran që janë në gjendje të kryejnë inspektime në vend dhe do të ndihmonin në verifikimin e vendndodhjes së materialeve fisile të Iranit dhe gjendjes së programit bërthamor iranian. Fatkeqësisht, parlamenti iranian mori hapa fillestarë për të pezulluar bashkëpunimin me IAEA-n dy ditë pas sulmeve të SHBA.
Fuqia për të Bërë të Drejtën
Më 13 qershor, Izraeli filloi fushatën e bombardimeve për të kufizuar programin bërthamor iranian pasi Irani kishte pasuruar rreth katërqind kilogram uranium në nivel 60% – shumë më tepër se ç’është e nevojshme për përdorime paqësore. IAEA-ja formalizoi censurën ndaj Iranit për herë të parë në dy dekada ditën e mëparshme për “mosdhënien e bashkëpunimit të kërkuar” sipas marrëveshjes së tij me agjencinë. Irani është palë në NPT, i cili kërkon nga shtetet të jenë transparente për programet e tyre bërthamore dhe u ndalon atyre të marrin armë bërthamore.
Ishte grupi i inspektorëve ndërkombëtarë që vlerësuan sasinë e materialit fisil që Irani do të kishte nevojë për të prodhuar një bombë në maj dhe që vlerësuan se Irani nuk kishte deklaruar të gjitha vendet që më parë kishin pasur material bërthamor. Tani, çdo shtet tjetër që po mendon për të avancuar programin e tij bërthamor, madje edhe për energji civile, mund të mendojë dy herë për rrugën diplomatike që Irani ndoqi për shkak të frikës së sulmeve ushtarake.
Pas përpjekjeve të gjata diplomatike dhe negociatave të vështira, Irani deklaroi materialin dhe mirëpriti inspektorët ndërkombëtarë për një kohë. Por nëse një vend që i dha një shans diplomacisë dhe nuk nxitoi për të ndërtuar bombën mund të sulmohet, pse të marrë pjesë në sistemin ndërkombëtar të kontrollit të armëve? A duhet të presin shtetet në mbarë botën përgjigje ushtarake për përparimin e tyre bërthamor?
Stimuj të pasigurt për të mos u përhapur
NPT dhe regjimet e lidhura të kontrollit dhe inspektimit të drejtuar nga IAEA përbëjnë bazën e regjimit ndërkombëtar për kontrollin e armëve bërthamore. Pas marrëveshjes së vitit 1968 për krijimin e strukturës me dy nivele të shteteve me armë bërthamore dhe pa armë bërthamore, 186 vendet pa armë bërthamore ranë dakord për përdorime paqësore të materialeve dhe teknologjisë bërthamore. Ata ranë dakord të deklaronin çdo aktivitet të pasurimit të uraniumit apo të përpunimit të plutoniumit tek IAEA dhe të nënshkruanin marrëveshje të plotë të mbikëqyrjes.
Në vitet ’90, shtetet njohën kufizimet e këtyre deklaratave, dhe 141 vende adoptuan një Protokoll Shtesë në vitet në vijim. Këto masa lejojnë inspektorët ndërkombëtarë të verifikojnë nëse sasitë e materialit fisil brenda një vendi përputhen me deklaratat e tij. Këto dy hapa u lejojnë liderëve dhe qytetarëve në mbarë botën të kenë besim se çdo material bërthamor në një shtet pa armë – si uraniumi me nivel të ulët për centrale energjetike apo uraniumi për përdorime shëndetësore – nuk shndërrohet në materiale për armë. Shtetet zgjodhën të adoptojnë këto kufizime.
Në këmbim të respektimit të NPT-së, vendet u bënë pjesë e “komunitetit normal të kombeve”, shmangën etiketën e “shtetit kryengritës” dhe u konsideruan anëtarë në rregull me Kombet e Bashkuara që mund të përfitonin nga avantazhet e energjisë, shëndetit dhe kërkimeve bërthamore. Edhe pse ishte gjithmonë e mundur të tradhtohej ose të mashtrohej, pak vende ndoqën ndërtimin e armëve bërthamore – dhe ato që e bënë shpesh u tërhoqën nga traktati ose nuk e nënshkruan kurrë atë.
Shtetet pa armë që tani po përgatiten apo përpiqen me shpejtësi për bombën, sipas kornizës së shkencëtarit politik Vipin Narang, tani mund të kenë një motiv shtesë për të qenë diskrete në lidhje me aktivitetet e tyre të armatosjes. Një vend me mjetet teknike për të armatosur material bërthamor mund të shohë disavantazhe në lejen e inspektorëve ndërkombëtarë për të parë dhe shqyrtuar sasinë dhe aktivitetet e tyre.
Për dekada, aleatët e SHBA-së – përfshirë Gjermaninë, Japoninë dhe Korenë e Jugut – mund të kishin zhvilluar armë bërthamore, por politikat e SHBA-së, pjesërisht, i kanë hequr nevojën për të ndërtuar një bombë. Ata kanë besuar se SHBA do t’i mbronte me armët bërthamore në skenarin më të keq. Nëse aleatët në Azi dhe Evropë kërkojnë armë të tyre bërthamore, ata do të kishin pak nxitje për të vepruar brenda kufizimeve të NPT-së. Tërheqjet nga NPT-ja nga anëtarët që historikisht kanë qenë në rregull do të dobësonin normën kundër proliferimit dhe më shumë vende do të ndiqnin shembullin.
Nuk lejohen armë bërthamore, sipas NPT-së, përveç pesë vendeve fillestare që kishin armë në kohën e miratimit të traktatit: SHBA, Kina, Franca, Rusia dhe Mbretëria e Bashkuar. Të tjerët që kanë marrë armë më vonë – India, Izraeli, Pakistani dhe Koreja e Veriut – ose janë tërhequr nga traktati ose nuk e kanë nënshkruar atë fare. Aktualisht, 47 shtete kanë sasi të rëndësishme të materialit bërthamor, por ata që nuk respektojnë rregullat e NPT-së janë ata që shpesh bëjnë lajmet.
Rruga e Iranit drejt Përshpejtimit Bërthamor
Irani është një nga vendet që ka bërë bujë. Ai ka rritur kapacitetin e pasurimit të uraniumit dhe ka mbajtur më shumë materiale fisile sesa i duhen për energji apo qëllime mjekësore, duke bërë kërcënime ekzistenciale ndaj Izraelit.
Përputhshmëria e Iranit me detyrimet e tij në NPT dhe bashkëpunimi me IAEA kanë ndryshuar me vite. Nga 2016 deri në 2019, në kuadër të marrëveshjes së njohur si Plani Gjithëpërfshirës i Veprimit (JCPOA), IAEA raportoi se Irani kishte lejuar inspektorët dhe kishte përmbushur detyrimet e tij. Por SHBA u tërhoq nga JCPOA në 2018, dhe Irani gradualisht ndaloi lejen e inspektimeve të IAEA-së në disa vende, fikte teknologjitë monitoruese dhe e bëri të vështirë verifikimin e detajeve të programit të tij.
Një javë para ofensivës izraelite më 13 qershor, IAEA vlerësoi se Irani kishte mbi 400 kilogram uranium të pasuruar në nivel 60%. Kjo është nën pragun 90% për të ndërtuar armë, por shumë më lartë sesa 3-5% për përdorim energjetik. Sasitë e uraniumit të pasuruar ishin rritur dukshëm nga muajt e mëparshëm, në të njëjtën kohë që Irani po përgatitej për raund të ri negociatash me SHBA-në. (Liderët iranianë ndoshta e kuptonin që do të duhej të kishin levë në dorë.) Në maj, inspektorët e IAEA ende kishin akses në disa prej vendeve bërthamore iraniane, përfshirë edhe ato për pasurimin, por kishin kaluar javë që prej inspektimeve të fundit të magazinave të uraniumit.
Duke rënë dakord për një rezolutë të ngritur nga SHBA, Bordi i Guvernatorëve të IAEA-së deklaroi më 12 qershor se Irani nuk po përmbushte detyrimet e tij në kuadër të NPT për herë të parë në dy dekada. Inspektorët ishin ende në vend kur nisi fushata izraelite ditën pasardhëse dhe janë aty edhe tani ndërsa Irani shqyrton të ardhmen e tij nën NPT.
Ndërsa dëmtimet në vendet bërthamore nga sulmet amerikane po vlerësohen, sulmi kundër programit iranian të pasurimit mund të ketë përfunduar mikpritjen iraniane ndaj inspektorëve ndërkombëtarë. Liderët iranianë po shprehin kundërshtime ndaj sjelljes së fundit të IAEA-së dhe po shqyrtojnë pjesëmarrjen e tyre në NPT. Ka precedent për një lëvizje të tillë – Koreja e Veriut u tërhoq nga NPT më 2003. (Megjithatë, Irani po vazhdon komunikimin me IAEA-n, duke raportuar se sulmet izraelite nuk kanë shkaktuar lëshime radioaktive jashtë vendeve, megjithëse ka pasur pasoja kimike dhe radiologjike brenda fabrikave në Natanz.)
Efektet Globale
Efektet potenciale rajonale dhe globale të përdorimit të armëve bërthamore janë arsyeja pse vendet u bashkuan pas bombardimeve amerikane në Hiroshima dhe Nagasaki më 1945 për të rregulluar materialet dhe vendet për prodhimin e armëve bërthamore. Çdo lëshim radiologjik në Iran do të ishte i rëndësishëm për iranianët dhe fqinjët e tij. Europa mësoi mësimin nga Chernobyl në 1986 që aksidentet bërthamore nuk njohin kufij.
Gjatë një fjalimi para Këshillit të Sigurimit të OKB-së më 22 qershor, Drejtori i Përgjithshëm i IAEA-së, Rafael Grossi, bëri thirrje që Irani të lejojë inspektorët – të cilët i quajti “rojet e NPT-së” – të “bëjnë punën e tyre.” Në çdo diplomaci të ardhshme me Iranin, SHBA duhet të prioritojë inspektimet ndërkombëtare, të paanshme për të verifikuar se aktivitetet iraniane janë paqësore dhe për të mbajtur standardin global të transparencës në aktivitetet bërthamore.
Diplomacia duhet të jetë rruga përpara, pasi vendet në të gjithë botën po i ndjekin me kujdes zhvillimet e ardhshme. Liderët në shtetet pa armë bërthamore mund të përfundojnë duke besuar se nëse transparenca ndërkombëtare nuk ka rëndësi për një anëtar të përhershëm të Këshillit të Sigurimit të OKB-së si SHBA, respektimi i rregullave të regjimit ndërkombëtar të kontrollit të armëve sjell rreziqe që ata nuk janë të gatshëm t’i marrin.
*Erin D. Dumbacher është një bursiste e lartë për sigurinë bërthamore në Këshillin për Marrëdhënie me Jashtë (Council on Foreign Relations).
Titulli origjinal: The Nonproliferation Chilling Effect U.S. Strikes on Iran Nuclear Sites Could Cause
Përshtati në shqip: Argumentum.al
