Bosna.hr[i]
Për shekuj me radhë, deri në transformimin e tij në port nafte në shekullin e 20-të, ishulli Kharg ishte qendër e gjuetarëve të perlave dhe e tregtisë koloniale. Brishtësia e tij sot kërcënon ekonominë iraniane dhe, sëbashku me të, edhe atë botërore.
Dikur e quamin “ishulli i ndaluar” ose “margaritari i varfërisë” ndërsa sot është qendër e botës. Nëntëdhjetë përqind e eksportit iranian të naftës kalon nëpërmjet ishullit Kharg, ndërsa Trumpi po merr në konsideratë pushtimin e tij në mënyrë që ta detyrojë Teheranin të hapë përsëri Ngushticën e Hormuzit. E ardhmja e afërt direkte e planetit varet nga një shkëmb koralor me largësi 25 kilometër nga bregu i detit, në mes të Gjirit Persik. Rreth 90 përqind e naftës së papërpunuar iraniane eksportohet nga ky vend pikërisht nëpërmjet terminalit në ishullin Kharg, dhe pjesa më e madhe e këtyre eksporteve përfundon në Kinë dhe në tregjet e tjera aziatike me rritje të shpejtë.
Rëndësia strategjike e ishullit Kharg vjen nga infrastruktura e tij. Naftësjellës nga fushat më të mëdha naftëmbajtëse iraniane konvergjojnë në këtë vend para se kjo lëndë e parë të ngarkohet në tankerë. Në sajë aksesit në ujëra të thella, terminalet mund të pranojnë tankerët më të mëdhenj botërorë, duke mundësuar ngarkimin e 1,3 deri në 1,6 milionë barela nafte bruto në ditë. Analiza e JP Morgan Chase tregon për atë se Teherani, duke e parandjerë përshkallëzimin, në periudhën nga 15 deri me 20 shkurt, ka përshpejtuar eksportin deri në nivele rekord, duke kaluar tre milionë barela në ditë në mënyrë që të siguronte të ardhura para bllokadës potenciale.
Sulmet ushtarake të kohëve të fundit të Shteteve të Bashuara dhe Izraelit kundër shënjestrave ushtarake në ishull kanë ngritur tensionet. Megjithëse sistemet e naftës deri tani janë kursyer, mesazhet e Uashingtonit janë të njëmendta. Donald Trumpi nëpërmjet rrjeteve shoqërore pohoi asgjësimin e kapaciteteve ushtarake, krahas paralajmërimit se në rast se Irani pengon lundrimin në Ngushticën e Hormuzit, vendimi për moskryerjen e sulemve kundër infrastrukturës energjtike iraniane mund të rishikohet. Teherani i’a ktheu me të njëjtën masë, duke kërcënuar për hakmarrje kundër sistemeve energjtike të lidhura me kompanitë amerikane në rajon.
Implikimet ekonomike të paaftësimit të plotë eventual të ishullit Harg do të ishin sizmike. Rukija Ibrahim, eksperte për lëndët e para në firmën BCA, vlerëson se goditja në terminalet e eksportit do të eleminointe deri në dy milionë barela naftë në ditë nga tregu global, gjë e cila përbën rreth 4 përqind të tregtisë së përgjithshme detare me naftën bruto. Një skenar i tillë jo vetëm do të sakatonte ekoniminë irnaiane, por do të shkaktonte reaksion zinxhir në tërë rajonin.
Frika e investitorëve është e argumentuar sipas numurave: që nga fillimi i konfliktit çmimi i naftës Brent është rritur me 42 përqind, ndërsa Organizata Boëtrore e Tregtisë (WTI) deklaron se ka shënuar një rritje prej 47 përqind. Analistë si Xhim Reid nga Dojçe Bank paralajmërojnë se përshkallëzimi i mëtejshëm do ta shtyjë çmimin e barelës drejt shifrës 120 dollarë, ndërsa prognozat më të errëta përmendin edhe shifrën 200 dollarë për barelë.
Rreziku më i madh nuk gjendet vetëm te ishulli Harg, por edhe te zgjerimi i konfliktit në drejtime alternative. Nëe Irani nis të hakmerret, shënjestrat mund të jenë në Arabinë Saudite dhe Emirat e Bashkuara Arabe të cilat tani shërbejnë për të anashkaluar Ngushticën e Hormuzit. Analisttë e JP Morgan nënvizojnë brishtësinë e nyjeve strategjike si puna e Ras Tanara dhe Abqaiqa. Problemin e ndërlikon akoma më shumë edhe fakti se shumica e kapaciteteve të lira prodhuese gjendet në duart e antarëve të OPEC-ut, eksporti i të cilëve gjithashtu varet nga kalueshmëria e Hormuzit. Pa hapjen e kësaj ngushtice, këto rezerva janë praktikisht të papërdorshme.
Në këtë rast kemi të bëjmë me nje ironi të pazakontë: industria e naftës e ishullit Harg mund të hidhet në erë në të njëjtin muaj kur përkujtohet 60-vejtori i hapjes së tij, dhe kjo pikërisht nga sulmi i njërit prej vendeve që kanë nxitur ndërtimin e tij – ShBA-ve. Në muajin mars të vitit 1966, New York Timesi lajmëronte se Shahu ka hapur në Harg portin e naftës me “ngarkimin më të shpejtë se kurrë më parë”, i cili ishte i lidhur me naftësjellës direkt me fushat irnaiane të naftës. Nga shteti iranian dhe disa kompani nafte amerikane, britanike, hollandeze dhe franceze u shpenzua atëbotë ekuivalenti i 1,5 miliardë dollarëve të sotëm për ndërtimin infrastrukturës më moderne të naftës në botë, me molo pothuajse dy kilometër të gjatë ku mund të ankoroheshin dhjetë tankerë. Atëbotë nuk dihej se regjimi iranian të gjitha këto do t’i nacionalizonte.
Para se të bëhej një prej qendrave kryesore botërore për tregtinë e naftës, ishulli Harg ka patur jetë të tjera. Gjithmonë ka qënë enklavë e privilegjuar me ujë të pishëm në atë pjesë të botës ku uji i pishëm është i rrallë, sëbashku me pozitën strategjike. Gjetjet arkeologjike flasin për një vend që ka qënë i banuar nga bashkësi të ndryshme: akzitojnë varre që i përkasin shekullit të dytë që imitojnë stilin e atyre të gjetura në Siri dhe në Jordani, po këtu janë është rrënojat e manastirit më të vjetër të krishterë në rajon që daton nga shekulli i shtatë si dhe varreza hebré e ndërtuar në shekullin e tetë gjatë Kalifatit Abasid në Bagdad.
Megjithëse emri i tij sot lidhet me “arin e zi” i cili vjen nga brendësia e Iranit, kontakti i parë i ishullit Harg me pasuritë minerale ka qënë në brigjet e tij. Para më shumë se njëmijë vitesh këtu janë gjuajtur disa nga perlat më të vlerësuara në botë. Para një shekulli, në ishullin Harg kishte 250 njerëz që mereshin me gjuetinë e perlave.
Megjithatë përparësia më e madhe e ishullit ishte pozita e tij gjeografike në kryqëzimin e rrugëve tregtare që lidhin Azinë dhe Europën. Të parët e shfrytëzuan portugezët, të cilët atëherë në ishullin Harg ndërtuan një kështjellë, të ndjekur nga Kompania hollandeze e Indisë Lindore (VOC), megakorporatë e cila në shekullin e 17 dhe 18-të kontrollonte tregtinë globale të erëzave. Gjatë pushtimit dymbëdhjetë vjeçar hollandez, Hargu u bë bashkësia më e madhe e krishterë në rajon me 10.000 besimtarë, derisa konfliktet e VOC-it me fqinjët persianë shpunë në dëbimin e tyre. Më pas ishin fuqi të tjera koloniale, si britanikët dhe francezët, që u përpoqën të merrnin kontrollin. Lidhën marrëveshje me udhëheqës të ndryshëm persianë në mënyrë që të merrnin nën kontroll ishullin, madje edhe nisën operacione luftarake, por kurrë nuk arritën t’a sundonin përfundimisht. Edhe Irani atëbotë nuk është se kishte plane të mëdha në lidhje me ishullin; në mesin e shekullit të 20-të diktatura e Shahut e përdori si burg ushtarak për afro 125 disidentë politikë.
Përgjatë shekujve ishulli ka qënë vatër e përplasjeve ushtarake, përfshirë edhe invazionin arab në vitin 1571 dhe dëbimin përfundimtar të hollandezëve në vitin 1766, por luftimi modern arriti vetëm atëherë kur ishulli i bë qendër e madhe nafte sikurse është edhe sot. Në shtator të vitit 1980, më pak se një muaj mbasi qeveria e re iraniane prishi formalisht marrëveshjet me kompanitë e huaja të naftës, Iraku sulmoi Iranin. Lufta zgjati tetë vite, dhe, sipas vlerësimeve më konservatore, la pas vetes më shumë se një milionë të vdekur. Kur mbas viteve të para të luftës, Iraku i Sadam Huseinit e kuptoi se armiku ishte më rezistent sesa dukej, nisi të sulmonte industrinë iraniane të naftës në mënyrë që të sakatonte ekonominë e tij. Atëbotë nisi bombardimi i ishullit Harg dhe shqetësimi i anijeve që i afroheshin, në atë që u bë e njohur si “lufta e tankerëve”.
Kështu është edhe sot, ishulli Harg është bërë pikë kryesore e luftës ekskluzivisht për shkak të portit të naftës. Si puna e ShBA-ve sot, Iraku nuk e shihte ishullin si interes strategjik për shkak të pozitës gjeografike, por si shans për t’i dhënë goditje shkatrrmitare ekonomisë iraniane. Në deklaratat e sotme publike Trumpi lëkundet mes kërcënimit për pushtim dhe asgjësimit të plotë të ishullit, duke e ditur se në të dy skenarët do t’i pamundësonte Iranit burimin më të vyer kombëtar për vazhdimin e luftës.
Porti i madh i naftës i cili ka shkaktuar adhurimin e shtypit perëndimor gjatë viteve 1960-të mbetet brishtësia kryesore iraniane, duke patur parasysh rolin e tij vendimtar për financimin e shtetit. Megjithatë, është e qartë se ndalimi i plotë i tregtisë së naftës në ishullin Harg do të kishte implikime të cilat do të godisnin tejet më shumë njerëz sesa janë vetë iranianët.
[i] https://bosna.hr/historija-zabranjenog-otoka-harg-od-sahovog-bisera-do-trumpove-mete/
/Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
