Dr. Srdja Pavlović*
Qëllimi i kësaj analize të shkurtër është të ofrojë një vështrim në origjinën e termit Bota Serbe, të përshkruajë kuptimin më të gjerë të konceptit që ai formulon dhe të nxjerrë në pah ndikimin e tij negativ në Malin e Zi si shteti i ardhshëm anëtar më i mundshëm i BE-së.
Që nga vjeshta e vitit 2020, Mali i Zi është drejtuar nga struktura pushteti, profilet ideologjike të të cilave mund të përshkruhen në terma të kundërtash ekstreme. Nga njëra anë, ka nacionalistë serbë dhe ndjekës të përkushtuar të mantrës së njohur si Bota Serbe, ndërsa nga ana tjetër kemi oportunistë politikë dhe teknokratë që nuk kanë asnjë kockë ideologjike në trupat e tyre dhe imperativi jetësor i të cilëve është të pasurohen në procesin e qeverisjes së shtetit. Megjithatë, për të qenë të drejtë, duhet të pranojmë një etje të konsiderueshme për të fituar pasuri personale edhe midis strukturës sunduese nacionaliste serbe. Aktualisht, vendi drejtohet nga një koalicion i këtyre dy grupeve dhe pasojat negative të martesës së tyre politike të komoditetit janë me të vërtetë të mëdha. Ata së bashku po e shndërrojnë Malin e Zi në një fortesë të një serbi proverbiale, ndërsa e zhveshin atë nga shumica e burimeve të tij natyrore dhe ekonomike. Thënë thjesht, struktura sunduese po punon shumë për të plaçkitur njëkohësisht burimet e kufizuara të Malit të Zi dhe për të ndryshuar përbërjen e tij të brendshme sipas vijave të identitetit.
Shpikja e termit Bota Serbe i është atribuar një artikulli në një buletin të mesit të shekullit të nëntëmbëdhjetë të serbëve nga Vojvodina, të quajtur Zastava (Flamuri). Menjëherë pas shfaqjes së saj të parë në shtypin popullor, gazeta që mbante të njëjtin emër, Bota Serbe, u themelua në Novi Sad në vitin 1881. Ajo shërbeu si një platformë për punë politike mbi homogjenizimin kombëtar midis serbëve që jetonin brenda Monarkisë Austro-Hungareze.
Ata që i atribuojnë parimeve të saj argumentojnë se ajo lidhet kryesisht me një sferë kulturore të populluar nga serbët dhe një gjeografi fizike që një sferë e tillë mbështjell. Ata vazhdojnë duke thënë se koncepti përfshin idenë e forcimit të ngjashmërive kulturore, gjuhësore dhe shpirtërore që zakonisht shoqërohen me serbët pavarësisht nga gjeografia ku banojnë. Qëllimi i tij është të ruajë dhe mbrojë identitetin kombëtar dhe të nxisë politikën e përbashkët kombëtare. Në këtë interpretim të konceptit, Beogradi është kryeqyteti i Botës Serbe, si dhe kërthiza e saj ekonomike, financiare, politike, kulturore dhe shpirtërore.
Versioni i tij bashkëkohor nuk ndryshon shumë nga kuptimi dhe fushëveprimi origjinal, dhe përparon idenë se serbët që jetojnë në Ballkanin Perëndimor duhet të jenë pjesë e së njëjtës sferë politike. Për qeverinë në Beograd, një pikëpamje e tillë u bë një çështje e natyrshme (politike dhe jo vetëm) pasi u promovua nga një nga anëtarët e saj më të shquar, Aleksandar Vulin. Për disa dekada, Vulin ishte një njeri i besuar i ngushtë i Presidentit serb Aleksandar Vuçiç. Ai mbajti, ndër të tjera emërime qeveritare, ato të Ministrit të Mbrojtjes të Serbisë (2017-20), Ministrit të Brendshëm (2020-22), Drejtorit të Agjencisë së Inteligjencës së Sigurisë (2022-23) dhe kishte qenë Zëvendëskryeministër i Serbisë (2024-25).
Nuk ka dyshim se Bota Serbe është koncepti i nacionalizmit ekspansionist, tendencat hegjemonike të të cilit e shohin të gjithë Ballkanin Perëndimor si atdheun e tij historik që duhet të rimarrë “me grep ose me hark”, siç thotë shprehja mesjetare angleze. Meqenëse i përket një botëkuptimi të fuqisë ushtarake dhe ekonomike, pushtimit dhe dominimit administrativ, nuk ndryshon shumë, nëse ndryshon fare, nga koncepte të ngjashme hegjemonike si Bota Ruse, Bota Franceze, Bota Gjermane, Bota Italiane, Bota Angleze ose Bota Amerikane, për këtë çështje. Ndërsa vlerëson kulturën dhe traditën e vet, ai jep një gjykim të ashpër dhe shpërfillës mbi tjetrin proverbial, dhe flet pothuajse ekskluzivisht në terma civilizues të mbushur me racizëm dhe ksenofobi. Është një koncept tejet nacionalist i pushtimit që fshin ndryshimet, përvetëson kulturat dhe traditat dhe imponon uniformitet etnocentrik dhe fetar mbi një territor që e konsideron si shtëpinë e tij stërgjyshore.
Nuk është çudi që fqinjët e Serbisë, si Mali i Zi, Kosova dhe Bosnja e Hercegovina, për të përmendur vetëm ata më të rrezikuarit, e perceptojnë atë si një kërcënim ekzistencial ndaj sovranitetit, integritetit territorial dhe pavarësisë së shteteve të tyre, si dhe identiteteve etnike dhe kombëtare të qytetarëve të tyre.
Mund të thuhet se, pa nënvlerësuar kërcënimin që paraqet ekzistenca e parashtetit të Republikës Srpska brenda kufijve të Bosnjës dhe Hercegovinës, Mali i Zi është një rast unik për shkak të një vije të thellë identiteti midis serbëve dhe malazezëve që ekziston atje. Gjatë disa dekadave të fundit, dhe për shkak të ndikimeve të forta si nga shteti serb ashtu edhe nga Kisha e Serbisë, kjo vijë e ndarjes u bë më e thellë dhe më e gjerë. Kjo ishte me qëllim, kryesisht me qëllim që e kishte origjinën në Beograd.
Më lejoni të ofroj disa shifra për të ilustruar se sa i rëndësishëm ka qenë ky ndryshim. Sipas të dhënave të regjistrimit të popullsisë në Mal të Zi, përqindja e atyre që e deklaruan veten si serbë ishte rritur nga 9.34% në vitin 1991 në 32.93% në vitin 2023. Shpërbërja e RSF të Jugosllavisë dhe luftërat që pasuan (1990-1995) ishte një kohë mobilizimi të lartë kombëtar të të gjitha grupeve në rajon dhe përbënte një nga faktorët kontribues për këtë ndryshim të habitshëm. Rritja prej rreth 23% gjatë 31 viteve flet për vendosmërinë dhe këmbënguljen si të shtetit serb ashtu edhe të Kishës së Serbisë, si dhe të krahëve të tyre politikë në Mal të Zi, në riformësimin rrënjësor të peizazhit të identitetit në atë vend. Kjo flet gjithashtu për një natyrë shumë të politizuar të identitetit etnik në Mal të Zi, dhe shpesh mund të dëgjohej se shpërbërja e Jugosllavisë kishte krijuar një kategori të re në Mal të Zi, të quajtur “serbë politikë”. Është gjithashtu një shembull tronditës se sa i dobët ka qenë shteti malazez në kundërshtimin e këtij trendi.
Ndërkohë që përgjithësimi nuk është gjithmonë një qasje e dobishme analitike, do të thoja se malazezët, si një grup kombëtar numerikisht dominues në vend, e shohin konceptin e Botës Serbe si një kërcënim dhe si një mjet të fuqishëm në arsenalin e nacionalizmit ekspansionist serb. Ata kanë frikë se në një rend të ri ndërkombëtar post-demokratik të favorizuar nga Trump, të qeverisur nga diskursi “fuqia është e drejtë”, ide të tilla hegjemonike mund të fitojnë terren dhe të marrin mbështetje nga aktorë të fuqishëm ndërkombëtarë, si Rusia dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Ata në Mal të Zi që deklarohen si serbë e shohin premtimin e Botës Serbe si një çështje të përparimit natyror dhe përmbushjes së aspiratave të tyre kombëtare për të jetuar në një shtet të vetëm serb të bashkuar.
Mali i Zi është qartësisht një shoqëri e ndarë. Ndarjet shkojnë përgjatë vijave të identitetit (serbë dhe malazezë, si dhe një amalgamë kurioze e njohur si Serbë nga Mali i Zi), dhe përgjatë vijave të përkatësisë fetare (ekzistojnë dy kisha të krishtera atje: Kisha e Serbisë dhe Kisha Ortodokse Malazeze), si dhe narrativave historike konkurruese. Ato janë komplekse dhe shumështresore, por mund të përmblidhen nga argumenti mbi një pikë origjine të historisë së Malit të Zi si serb ose malazez.
Dinamika aktuale politike dhe shoqërore në vend pasqyron këto ndarje, duke krijuar një situatë mjaft të paqëndrueshme si politikisht ashtu edhe në aspektin e tensioneve ndërgrupore. Njerëzit që e deklaruan veten serb votojnë për parti politike me atë prefiks kombëtar dhe parti programet e të cilave korrespondojnë ngushtë me parimet kryesore të Botës Serbe. Ata që e deklaruan veten malazezë kanë tendencë të votojnë për parti me programe më liberale dhe pro-perëndimore. Ekziston gjithashtu një segment i konsiderueshëm i popullsisë që zgjedh të abstenojë nga votimi në zgjedhje, duke pretenduar se partitë politike të vërteta liberale, pro-perëndimore dhe sovraniste malazeze ende nuk kanë dalë.
Prandaj, është e qartë se koncepti gjithëpërfshirës i Botës Serbe ka një ndikim të drejtpërdrejtë dhe të menjëhershëm në çështjet e identitetit, fesë dhe narrativave historike në Mal të Zi.
Së pari, ai ofron një kornizë identiteti për ata që deklarohen si serbë dhe u bën të mundur atyre të jenë pjesë e një kolektivi më të madh pavarësisht se janë të larguar gjeografikisht nga atdheu i perceptuar kombëtar. Bota Serbe fshin elementin e distancës fizike sepse pretendon territor si pjesë të bazave të saj hegjemonike. Ai eliminon pozicionin klasik diasporik dhe ndjenjën e braktisjes midis serbëve jashtë Serbisë me atë që ata e quajnë Matica e tyre. Prandaj, është një mjet bashkëkohor për konfirmimin e identitetit dhe mobilizimin e mëtejshëm kombëtar, ndërsa premton të realizojë ëndrrën e vjetër për “të gjithë serbët në një shtet”.
Së dyti, Kisha e Serbisë vepron si një shtyllë shpirtërore e ndërtimit të identitetit dhe konfirmimit të identitetit. Në terma praktikë në Mal të Zi, ajo barazon përkatësinë kombëtare me përkatësinë fetare, duke shpallur se të qenit i besimit ortodoks lindor e bën dikë serb në kuptimin kombëtar. Nuk lë dyshim për këtë lidhje, dhe shumë njerëz e gjejnë një mungesë të tillë dyshimi ngushëlluese. Përveç kësaj, Kisha e Serbisë ofron një kornizë përkatësie që nuk kufizohet nga gjeografia tokësore dhe kufijtë shtetërorë, domethënë, e bën Botën Serbe një kornizë të dëshirueshme për të qenë pjesë e saj.
Së treti, ajo vepron si një burim i narrativës historike të ekzistencës së përjetshme, elementët përbërës të së cilës shpërfillin shqetësimet e modernitetit dhe mjetet shkencore siç janë metodologjia e duhur historike dhe trajtimi i burimeve, respekti për provat historike dhe për të vërtetën. Siç do të bënte një mendje eksploruese, zyrtarët e Kishës së Serbisë, si kampionë të Botëve Serbe, shpikin gjeografinë e tyre private kombëtare të përkatësisë dhe e popullojnë atë me narrativën e tyre historike private dhe shumë të trilluar. Ata besojnë se krijimi i tyre është imun ndaj akuzave të negacionizmit dhe revizionizmit. Ata ofrojnë një vizion uniform të së kaluarës dhe të së tashmes si vendet më të dëshirueshme për të banuar fizikisht dhe mendërisht. Në një shoqëri të ndarë, si ajo e Malit të Zi, e cila iu nënshtrua një stresi të zgjatur dhe të konsiderueshëm ekonomik, një ofertë e tillë tingëllon mjaft tërheqëse për shumë njerëz sepse largon dyshimet dhe u siguron strehë të sigurt shënjuesve të identitetit të paqëndrueshëm dhe që ndryshojnë vazhdimisht. Kështu Kisha e Serbisë bëhet një edukatore, si dhe një bari e mirë, dhe deklaron se çfarë lloj jete ia vlen të jetohet. Ajo bëhet roje e së vërtetës absolute, historike dhe jo vetëm, sepse flet nga foltorja, e ankoruar në një pozicion teologjik pushteti.
E gjithë kjo ndodh nën syrin vigjilent të qeverisë në Beograd. Për të qenë i drejtë, duhet të përdor shumësin dhe të flas për qeveritë e njëpasnjëshme serbe, sepse për shumë, shumë dekada Mali i Zi ka qenë një zonë interesi e çdo strukture politike në Beograd, pavarësisht nga vijat e tyre të ndryshme ideologjike. Të gjithë e shihnin Malin e Zi si një zgjatim të Serbisë dhe punuan për ta rikthyer atë në gjirin e saj.
Regjimi aktual serb, i kontrolluar nga Aleksandar Vuçiç, është vetëm një grup bashkëkohor nacionalistësh të trashë që vazhdojnë të punojnë në të njëjtin projekt të vjetër të krijimit të Serbisë së Madhe. Ndikimi i tij në Mal të Zi është i ndryshëm nga ai i udhëheqësve dhe regjimeve të mëparshme serbe sepse është shumë i drejtpërdrejtë dhe financiarisht shumë i konsiderueshëm, dhe po punon krah për krah me Kishën e Serbisë.
Për të ilustruar këtë unitet veprimi, mjafton të thuhet se një numër ministrash në tre qeveritë e fundit në Mal të Zi që nga vjeshta e vitit 2020 ishin zgjedhur nga Mitropoliti i Kishës Serbe në Mal të Zi. Prandaj, nuk është një model meritokracie dhe as kritere të përkatësisë partiake që përcaktojnë emërimet ministrore. Është Kisha e Serbisë dhe Aleksandar Vuçiç që punësojnë dhe shkarkojnë ata burokratë të lartë qeveritarë në Mal të Zi. Parlamenti malazez kryesohet nga një nacionalist serb i deklaruar dhe një ish-rezervist i ushtrisë që mori pjesë aktive në sulmin e vitit 1990 ndaj Kroacisë dhe rrethimin e qytetit të saj bregdetar të Dubrovnikut, Andrija Mandiç. Ky Kryetar i Parlamentit mban gjithashtu titullin Çetnik Vojvoda (çetnikët ishin një forcë paraushtarake serbe e Luftës së Dytë Botërore që bashkëpunonte me ushtritë pushtuese gjermane dhe italiane në Jugosllavi) që i ishte dhënë disa vite më parë nga askush tjetër përveçse i akuzuari për krime lufte serb Vojislav Šešelj. Për më tepër, si Presidenti aktual i vendit, Jakov Milatović, ashtu edhe Kryeministri aktual, Milojko Spajić, ishin sjellë fjalë për fjalë nga errësira në Mal të Zi dhe ishin vendosur në pushtet nga Kisha e Serbisë.
Për më tepër, dhe si pasojë e drejtpërdrejtë e kësaj përzgjedhjeje të kuadrove, po shohim edhe procesin e etno-federalizimit të Malit të Zi të udhëhequr nga një numër autoritetesh komunale me lidhje të forta politike dhe financiare me Beogradin. Këto administrata komunale po veprojnë sikur të mos jenë pjesë integrale e Malit të Zi dhe sistemit të tij të qeverisjes. Ata shpesh i shpërfillin dhe shkelin detyrat e tyre kushtetuese dhe madje i japin qeverisë në Beograd raporte financiare vjetore në vend të një raporti në Podgoricë. Për të ilustruar thellësinë e krizës, do të mjaftonte të thuhej se autoritetet komunale në qytetet e Pljevljes, Nikshiqit dhe Herceg Novit kishin deklaruar se nuk do ta shënonin përvjetorin e njëzetë të ditës më të rëndësishme në kalendarin politik të Malit të Zi modern, 21 majit, kur vendi rifitoi pavarësinë dhe sovranitetin e tij në një referendum në vitin 2006.
Shumë veta pyesin veten nëse struktura qeverisëse që është e lidhur ngushtë me Beogradin dhe Kishën e Serbisë, dhe kredoja politike dhe profili ideologjik i së cilës përshtatet mirë brenda parametrave të Botës Serbe, mund ta çojë Malin e Zi drejt anëtarësimit në BE. Unë jam një nga ata skeptikë. Është e vështirë të shihet se si një strukturë politike anti-perëndimore, anti-NATO dhe në fund të fundit anti-evropiane mund ta finalizojë procesin e integrimit në BE. Përveç ndoshta për shkak të një çështjeje të brendshme. Domethënë, anëtarësimi në BE do të thotë gjithashtu aftësinë e Malit të Zi për të aksesuar fonde të konsiderueshme të BE-së, të cilat struktura qeverisëse mund t’i përdorë më pas për të stabilizuar dhe forcuar pushtetin e saj. Thënë thjesht, ata besojnë se me paratë e BE-së mund të sundojnë përgjithmonë.
Nga ana tjetër, administrata e BE-së po bën çmos për ta çuar Malin e Zi përpara për shkak të një moçali aktual gjeopolitik global dhe interesit të saj strategjik për të parandaluar Rusinë të arrijë pellgun e Mesdheut. Anëtarësimi i Malit të Zi në BE do t’i jepte gjithashtu legjitimitet shtesë projektit të BE-së. Kjo mund të jetë pjesë e një arsyeje pse administrata e BE-së po i mban “sytë mbyllur” ndaj përpjekjeve të vazhdueshme të strukturës qeverisëse malazeze për ta serbizuar vendin në mënyrë të drejtpërdrejtë dhe për të shkatërruar aftësinë e institucioneve të saj për të kryer në mënyrë efikase politikën e saj të brendshme dhe të jashtme. Duket se burokratët në Bruksel nuk e kanë problem fare se çfarë lloj Mali të Zi do të përqafonin si shtet anëtar të ri, për sa kohë që e fitojnë shpejt një të tillë.
Unë besoj se implikimet e mundshme më të gjera të krizës së vazhdueshme politike dhe kushtetuese në Mal të Zi janë të rëndësishme dhe mund të përmblidhen me fjalë të tilla si destabilizimi i marrëdhënieve rajonale shtet-me-shtet, ringjallja e nacionalizmit etnik që nuk e kemi parë që nga vitet 1990, sfida të reja sigurie, tensione të reja kufitare, zgjerimi i mëtejshëm i ndikimit keqdashës të Rusisë nëpërmjet Serbisë, krijimi i konflikteve të reja dhe thellimi i konflikteve të vjetra të ngrira, dhe ndoshta edhe ofrimi i Kuajve të rinj të Trojës në barkun e butë të BE-së.
*Srdja Pavlović është historian, studiues, redaktor dhe përkthyes letrar i Ballkanit. Anëtar i Akademisë së Shkencave dhe Arteve Doclean (Mali i Zi)Profesor në pension nga Universiteti i Albertës, ai mbetet aktiv si Bashkëpunëtor Kërkimor në Institutin Wirth. Ai ka dhënë mësim gjithashtu në Universitetin MacEwan dhe Kolegjin Portage.
© 2026 Argumentum
