Nga: Prof. asoc. dr. Marenglen Kasmi
Instituti i Historisë/ Akademia e Shkencave, Tiranë
Ky vit shënon jubileun e 80-vjetorit të fitores së Luftës së Dytë Botërore. Në këtë luftë, më të përgjakshmen në historinë njerëzore, që preku mbi dy miliardë veta në mbarë, më shumë se 60 milionë njerëz humbën jetën. Si rrjedhojë e saj, u formuan Organizata e Kombeve të Bashkuara, u vendos një rend i ri global dhe ndodhi transferimi i raportit të fuqive gjeopolitike dhe ekonomike globale.
Në botën e tanishme, kur tensionet e marrëdhënieve ndërkombëtare janë në rritje e sipër, konfliktet ushtarake rajonale ndodhin njëri pas tjetrit, zëri i proteksionizmit po forcohet, dhe ekstremi i djathtë po fuqizohet, paqja e botës është përsëri në rrezik.
Në këtë moment historik, kur rikujtojmë fitoren e Luftës së Dytë Botërore, çfarë mësimesh mund të nxjerrim për të shmangur përsëritjen e tragjedive të tilla të mëdha njerëzore dhe çfarë mund të bëjmë për të mbrojtur paqen e çmuar?
Historiani i njohur shqiptar Marenglen Kasmi, studiues i periudhës në Luftës së Dytë Botërore, u jep përgjigjen e tij këtyre pyetjeve në një artikull që na ka dërguar. Le të shohim si është perceptimi i tij për “trashëgiminë” e fitores së kësaj lufte.
Një luftë që formëson botën e tanishme
Foto nga VCG
Fitorja ndaj bllokut agresor Romë-Berlin-Tokio në Luftën e Dytë Botërore nuk përfaqëson vetëm fundin e një konflikti global me pasoja shkatërrimtare, por përbën njëherazi themelin moral dhe politik mbi të cilin u ndërtua koncepti modern i antifashizmit si vlerë qytetare dhe universale prej gjysmës së dytë të shekullit XX e në vazhdim. Lufta ndaj fashizmit dhe nazizmit u shndërrua në simbolin e përballjes mes ideologjive: nga njëra anë, fashizmi dhe nazizmi si regjime totalitare të bazuara mbi racizmin, shtypjen, militarizmin e agresionin dhe nga ana tjetër një aleancë e gjerë shtetesh që, pavarësisht dallimeve politike mes tyre, u bashkuan në mbrojtje të lirisë, sovranitetit dhe dinjitetit njerëzor. Në këtë kuptim, antifashizmi nuk është thjesht një pozicionim ushtarak apo aleancë strategjike ndaj një armiku të përkohshëm, por një postulat moral dhe politik që formësoi ndërgjegjen e pasluftës dhe legjitimoi shumë prej regjimeve të reja që dolën fitimtare nga ky konflikt botëror.
Megjithatë, menjëherë pas fitores, ky unitet antifashist u përça me fillimin e Luftës së Ftohtë. Koalicioni fitimtar, që përfshinte SHBA-në, Bashkimin Sovjetik dhe Britaninë e Madhe, u fragmentua në dy blloqe ideologjike, duke e ndarë botën më thellësisht se sa e kishte bërë vetë lufta. Lufta kundër fashizmit u pasua nga një përplasje për dominim ideologjik, ku në shumë vende të Europës Lindore, përfshirë edhe Shqipërinë, antifashizmi u përdor politikisht dhe u kthye nga një ideal qytetar në një mjet propagandistik.
Foto nga VCG
Në këtë kuadër, rasti i Shqipërisë është veçanërisht domethënës. Lufta Antifashiste Nacionalçlirimtare përfaqëson një nga momentet më të rëndësishme dhe përcaktuese në historinë moderne të Shqipërisë. Përmes saj u rivendos pavarësia kombëtare e cenuar nga pushtimet e huaja fashiste dhe naziste, u garantua ruajtja e tërësisë territoriale dhe u hodhën themelet e një shteti të ri shqiptar. Për herë të parë pas shpalljes së Pavarësisë në vitin 1912, shqiptarët arritën të organizohen në mënyrë të qëndrueshme në një front të gjerë rezistence, duke e bërë çlirimin e vendit një akt të vullnetit popullor dhe jo rezultat të ndërhyrjeve të huaja. Lufta Antifashiste Nacionalçlirimtare në Shqipëri nuk ishte vetëm një përballje ushtarake me pushtuesit, por ishte para së gjithash një lëvizje me karakter kombëtar, politik dhe shoqëror. Pavarësisht zhvillimeve që pasuan në periudhën e pasluftës, kjo luftë mbetet një akt historik i pakundërshtueshëm për mbrojtjen e identitetit kombëtar, shpëtimin nga copëtimi territorial dhe dëshminë e një vetëdijeje të fortë për të mbrojtur atdheun me çdo çmim.
Më tej, trashëgimia e vërtetë e kësaj lufte nuk qëndron vetëm te përfitimi politik që u bë më vonë prej saj, por te sakrifica dhe vetëdija kolektive që u krijua në popull për të kundërshtuar çdo formë pushtimi. Kjo trashëgimi ka nevojë të lexohet sot përtej ideologjive që e përdorën dhe e deformuan atë. Ajo përfaqëson ndoshta momentin e fundit në historinë moderne të Shqipërisë ku populli, në mënyrë të organizuar dhe të ndërgjegjshme, vendosi të marrë fatin në dorë në emër të lirisë, pavarësisë dhe dinjitetit kombëtar.
Përfundimisht, Lufta e Dytë Botërore ka një rëndësi të shumëfishtë. Së pari, kjo luftë tregoi se e keqja mund të mposhtet vetëm përmes bashkimit të vlerave dhe forcave të ndryshme. Së dyti, antifashizmi nuk është ekskluzivitet ideologjik, por një vlerë njerëzore universale.
Kontributi i Kinës në Azinë Lindore për fitoren e Luftës së Dytë Botërore
Zhvillimet luftarake në Azinë Lindore gjatë Luftës së Dytë Botërore kanë qenë thelbësore për dinamikën dhe fitoren përfundimtare të Aleatëve, ndonëse për shumë kohë ato nuk kanë marrë vëmendjen që u takonte në historiografinë perëndimore. Ky teatër lufte u formësua përpara shpërthimit të luftës në Europë dhe u karakterizua nga përplasje të mëdha midis Japonisë militariste dhe forcave aleate, përfshirë edhe praninë e konsiderueshme të fuqive koloniale europiane në rajon. Japonia, e cila synonte të vendoste hegjemoninë e saj në Azi përmes krijimit të “Sferës së bashkëprosporitetit të Azisë Lindore”, ndërmori fushata të dhunshme ushtarake në territore të kontrolluara më parë nga Britania e Madhe, Franca dhe Holanda. Pavarësisht retorikës “çlirimtare” ndaj kolonializmit europian, Japonia zëvendësoi një formë sundimi me një tjetër, shpeshherë më brutale dhe më shkatërrimtare për popullsitë vendase.
Foto nga VCG
Në këtë kontekst, lufta e Kinës kundër agresionit japonez përfaqëson një kontribut thelbësor në përpjekjet globale antifashiste. Kina përballoi një pushtim të egër që nisi me incidentin e Urës Marco Polo në korrik 1937 dhe zgjati tetë vjet. Rezistenca kineze, e udhëhequr nga forcat kryesore të Frontit të Bashkuar Antijaponez, ku Partia Komuniste Kineze luajti një rol të rëndësishëm, sidomos në luftën guerile dhe mobilizimin popullor e më vonë themeloi edhe Republikën Popullore të Kinës, arriti të përballojë sulmet sistematike japoneze, duke penguar përqendrimin e plotë të Japonisë në frontin e Paqësorit dhe duke i shkaktuar asaj humbje të mëdha. Luftimet përfshinë masakra të tilla si ajo e Nankingut (1937–1938), betejat në Changsha dhe ofensivën “Ichigo” në 1944, ndërkohë që miliona civilë u mobilizuan në mbështetje të përpjekjeve luftarake. Kina mbajti të lidhura një pjesë të madhe të trupave japoneze, duke vonuar dhe destabilizuar projektet e mëtejshme ushtarake të Japonisë.
Një nga aspektet më pak të theksuara, por jashtëzakonisht të rëndësishme të këtij kontributi, ishte ndikimi që lufta kineze ushtroi mbi strategjinë japoneze ndaj Bashkimit Sovjetik. E zhytur thellësisht në konflikt me Kinën, Japonia nuk ishte në gjendje të hapte një front lindor kundër sovjetikëve, veçanërisht pas vitit 1941, kur Gjermania nisi ofensivën e saj në Lindje. Edhe pse pjesë e boshtit tripalësh Gjermani-Itali-Japoni, Japonia vendosi të mos e shkelë paktin e mosagresionit me Bashkimin Sovjetik, pikërisht për shkak të angazhimit të saj të thellë në Kinë. Kjo i dha Moskës një avantazh vendimtar, duke i mundësuar transferimin e trupave siberiane për të mbrojtur frontin e Moskës në dhjetor 1941 – një moment kyç që ndikoi në ndaljen e ofensivës gjermane. Prandaj, lufta rezistuese e Kinës nuk pati vetëm rëndësi lokale, por ndikoi drejtpërdrejt në ekuilibrat strategjikë euroaziatikë, duke kufizuar manovrën japoneze dhe duke krijuar hapësirë kritike për ndërhyrjen sovjetike.
Përkujtimi i 80-vjetorit të fitores së luftës së popullit kinez ndaj agresionit japonez është një rast për të reflektuar jo vetëm mbi qëndresën e gjatë dhe të dhimbshme të popullit kinez, por edhe mbi rëndësinë e kësaj lufte në përmasat globale të konfliktit. Roli i Kinës duhet të vlerësohet si një faktor thelbësor në ruajtjen e fitores aleate në Lindje dhe në stabilizimin e një situate globale që ndodhej në prag përmbysjeje. Rëndësia e këtij kapitulli nuk qëndron vetëm në dimensionin e sakrificës dhe të humbjeve njerëzore – të cilat ishin kolosale – por edhe në faktin se përbën një rast ku një vend në zhvillim, në kushte të jashtëzakonshme, arriti të mbajë një vijë frontale përmes mobilizimit të qëndresës popullore dhe ndihmës ndërkombëtare.
Në këtë kuptim, Kina nuk ishte thjesht një viktimë e agresionit, por një aktore aktive dhe e domosdoshme në përpjekjen globale për shkatërrimin e boshtit fashist. Lufta e saj kundër Japonisë i dha legjitimitet të ri ndërkombëtar dhe forcoi pozicionin e saj si një nga katër fuqitë e mëdha aleate që do të ndikonte në arkitekturën e paqes pas vitit 1945.
Mësime nga Lufta e Dytë Botërore
Foto nga VCG
Me rastin e 80-vjetorit të përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, reflektimi mbi këtë ngjarje monumentale nuk duhet të mbetet vetëm në kuadrin historik, por duhet të shërbejë si një thirrje për ndërgjegjësim ndaj përgjegjësive që sjell paqja, demokracia dhe bashkëjetesa midis popujve. Ky konflikt i përgjakshëm na mësoi se indiferenca ndaj agresionit, kompromisi me ideologjitë e urrejtjes dhe përçarja ndërkombëtare mund të hapin rrugën për katastrofa të pakontrollueshme. Lufta e Dytë Botërore tregoi se liria nuk është një e mirë e përhershme, por një arritje që kërkon vigjilencë, bashkim dhe përballje me padrejtësinë. Mbi të gjitha, ajo dëshmoi se e keqja mund të marrë përmasa botërore kur kombet hezitojnë të mbrojnë vlerat themelore të njerëzimit.
Sot, teksa bota përballet sërish me konflikte të rënda – si luftë në Ukrainë, tensionet në Lindjen e Mesme, shpërthimet e nacionalizmit ekstrem dhe polarizimi i thelluar politik – mësimet e Luftës së Dytë Botërore duken më aktuale se kurrë. Ato na kujtojnë se paqja nuk është mungesë lufte, por pranimi i ndërsjellë, ndërtimi i besimit dhe respektimi i rendit ndërkombëtar të bazuar mbi të drejtën dhe jo mbi forcën. Kujtesa për luftën dhe sakrificat e saj duhet të shërbejë si themel për një angazhim të ri ndaj multilateralizmit, solidaritetit dhe refuzimit të çdo forme dhune ideologjike, raciste apo imperialiste.
Në këtë përvjetor nuk mjafton vetëm përulja para kujtimit të miliona jetëve të humbura. Kërkohet një përballje morale me të kaluarën, por edhe një pozicionim i qartë ndaj së tashmes. Mbrojtja e paqes, e së drejtës ndërkombëtare dhe e dinjitetit njerëzor mbetet detyrë e çdo brezi. Lufta e Dytë Botërore është e shkuara jonë e përbashkët, por mësimet e saj janë përgjegjësia jonë e përhershme./CGTN
