Nga Philip Acey* |Argumentum
Paqartësia strategjike e Trump-it lidhur me një ndërhyrje të hapur amerikane në Iran për të goditur objektet bërthamore dhe ushtarake si dhe për të eliminuar figura të rëndësishme iraniane e ka shqetësuar botën, veçanërisht kritikët e politikës së jashtme të SHBA-së.
Nga njëra anë, ka kritikë të huaj si qeveria ruse. Nga ana tjetër janë të ashtuquajturat figura kundër luftës brenda SHBA-së, si nga republikanët ashtu edhe nga demokratët.
Nëse Trump vendos apo jo të ndërhyjë ushtarakisht kundër qeverisë iraniane, megjithatë ka nxjerrë në pah rrënjët e frikës së kritikëve dhe ka ekspozuar interesat e tyre.
Le të bëjmë një hap prapa dhe të vëzhgojmë se çfarë ka ndodhur në Lindjen e Mesme gjatë vitit të kaluar, e cila paraqet kontekstin rajonal nga perspektiva e Izraelit dhe SHBA-së. Përmes një këndvështrimi të gjerë, harku i ndikimit të Iranit që shtrihej nga Irani përmes Irakut në Siri, Liban, Rripin e Gazës dhe Jemen është dobësuar shumë nga Izraeli gjatë vitit të kaluar.
Izraeli ka vrarë shumë nga udhëheqja e lartë e Hamasit dhe Hezbollahut – dhe është angazhuar drejtpërdrejt në Gaza për të larguar Hamasin nga pushteti – duke dobësuar ndjeshëm aftësitë e të dy grupeve. Në Jemen, Izraeli (së bashku me SHBA-në dhe Mbretërinë e Bashkuar) ka kryer sulme të shumta kundër infrastrukturës ushtarake dhe strategjike të militantëve Huthi të lidhur me Iranin. Në Siri, qeveria e Bashar al-Assad, aleate e Iranit, u shemb me ndihmën e viteve të operacioneve të fshehta dhe të hapura nga Izraeli, të cilat njëkohësisht eliminuan kërcënimin që i paraqisnin milicitë aleate të Iranit që ishin aktive përgjatë kufirit Izrael-Siri.
Shkurt, veprimet dhe presioni nga Izraeli gjatë viteve të fundit kanë çuar në një realizim të konsiderueshëm të rezultateve gjatë vitit të kaluar, duke dobësuar seriozisht ndikimin e qeverisë iraniane për të projektuar interesat e saj në Lindjen e Mesme, së bashku me dobësimin e aftësive të aleatëve militantë të Iranit që kryejnë aktivitete në kundërshtim me interesat e Izraelit, SHBA-së dhe BE-së.
Si rezultat i dobësimit të përfaqësuesve të Iranit, qeveritë e Izraelit dhe SHBA-së ndiejnë se momenti është në anën e tyre për të përqendruar përpjekjet te sponsori i këtyre përfaqësuesve: qeveria iraniane.
Nëse qëllimi i tyre përfundimtar është thjesht të zvogëlojnë ndjeshëm aftësitë e programeve bërthamore dhe balistike të Iranit dhe/ose të ndërmarrin veprime për të lehtësuar ndryshimin e regjimit, mbetet për t’u deklaruar publikisht.
Megjithatë, është ky trend i sukseseve izraelite dhe potenciali i ndryshimit të regjimit në Iran që i ka shqetësuar kundërshtarët. Më 18 qershor, Zëdhënësja e Ministrisë së Jashtme të Rusisë, Maria Zakharova, deklaroi: “Pavarësisht nëse ju pëlqen apo jo një regjim, nëse nuk ju sulmon dhe nëse nuk bën ose thotë asgjë që nga pikëpamja e së drejtës ndërkombëtare krijon një kërcënim të drejtpërdrejtë për njerëzit ose një shtet, nuk keni të drejtë ta ndryshoni regjimin. Nuk keni të drejtë të thoni se meqenëse nuk ju pëlqen, ai duhet të shkatërrohet.”
Megjithatë, edhe sipas standardeve të vetë Ministrisë së Jashtme Ruse, regjimi i Iranit që nga viti 1979 ka qenë një aktor që kontribuon në destabilizimin në rajon, i cili përfshin, por nuk kufizohet vetëm në sponsorizimin e grupeve terroriste që kanë kryer vazhdimisht sulme ndaj objektivave izraelite dhe amerikane në të gjithë Lindjen e Mesme dhe në nivel global; përpjekjen për të eksportuar revolucionin e tij teokratik shiit në të gjithë Lindjen e Mesme (i cili nisi luftën Iran-Irak nga viti 1980-1988); sulmin ndaj Izraelit; ndalimin e lirisë së lundrimit në Gjirin e Hormuzit, Gjirin e Omanit, Detin e Kuq dhe Ngushticën Bab el Mandeb, drejtpërdrejt ose me ndërmjetësim; dhe pasurimin e sasive të konsiderueshme të uraniumit përtej nivelit të nevojshëm për një program bërthamor civil, ndërkohë që shfaqin mospajtim midis retorikës së tyre zyrtare dhe aktiviteteve në terren.
Pozicioni i qeverisë ruse ekspozon shqetësimet dhe interesin e tyre kombëtar. Rusia po kundërshton përshkallëzimin sepse ka frikë se do ta humbasë Iranin, ashtu si Sirinë, në favor të një regjimi më pro-Perëndimor/Izrael. Kundërshtimi i tyre ka pak të bëjë me armët bërthamore apo ligjin ndërkombëtar. Ata kanë frikë nga një pozicion më i fortë strategjik për SHBA-në në Iran dhe në rajonin e gjerë. Vini re se Siria nën Presidentin Assad ishte një aleat shumë i ngushtë i Rusisë. Që kur u rrëzua, ndikimi rus atje është zvogëluar ndjeshëm dhe kjo ka qenë një zhgënjim i madh i mbuluar në median ruse që atëherë, deri në atë pikë sa edhe sirianët e përditshëm ankohen për ndërprerjen e programeve ruse që më parë i ndihmonin sirianët.
Rusia ka frikë se ndryshimi i regjimit në Iran do të çonte në humbjen e aleatit të tyre kryesor në Lindjen e Mesme dhe do të rikthente në pushtet një qeveri pro-Perëndimore në kufijtë e ish-shteteve sovjetike dhe Detit Kaspik. Megjithatë, Kremlini e fsheh këtë frikë nën maskën e përhapjes së frikës për një “katastrofë të mundshme bërthamore” nëse infrastruktura bërthamore e Iranit është vazhdimisht në shënjestër. Duke u përqendruar në çështjen e armëve bërthamore dhe duke bërë pyetje të hapura pa paraqitur vetë përgjigje, qeveria ruse po përpiqet të hedhë dyshime në mendjet e njerëzve duke tërhequr paralele me ndërhyrjen e Amerikës në Irak në vitin 2003. Qëllimi i këtij rrëfimi është thjesht të minojë besimin tek qeveritë perëndimore, të dobësojë aleancat dhe të ndërtojë presion publik për të ndikuar qeverinë amerikane që të veprojë në një mënyrë që ndalet përpara ndryshimit të regjimit, gjë që është në interesin kombëtar rus.
Ashtu si Iraku në vitin 2003, SHBA-të nuk ndërhynë për një çështje të vetme – posedimin e armëve bërthamore. Nuk është strategjikisht e nevojshme të ofrohen prova nëse regjimi iranian po prodhon aktualisht një armë bërthamore, sepse rrënjët e ndërhyrjes aktuale izraelite dhe të mundshme të SHBA-së janë shumë më të gjera se kaq, duke marrë parasysh momentin, mundësinë dhe historinë e Iranit si një aktor destabilizues ndaj interesave perëndimore në rajon. Nga një perspektivë edhe më e gjerë, Irani – një anëtar i BRICS – është një mbështetës i madh i rënies së rendit botëror unipolar të udhëhequr nga SHBA-të dhe realizimit të një rendi botëror shumëpolar, i cili për arsye të dukshme përbën një kërcënim sistemik për interesat e SHBA-së.
Lidhur me kundërshtimin nga ata brenda SHBA-së, kundërshtarët thonë se kjo nuk është lufta e Amerikës dhe se Irani nuk dëmton interesat e SHBA-së, siç deklaroi kongresmenja ilhan Omar. Personaliteti i medias Tucker Carlson ka deklaruar vazhdimisht se kryeministri izraelit Netanyahu ka thënë për 30 vjet se Irani ishte në prag të zhvillimit të armëve bërthamore, por nuk e ka bërë kurrë këtë. Megjithatë, ajo që kritikë të tillë nuk arrijnë të ngrenë është lufta e fshehtë dhe lëvizjet diplomatike që Izraeli, SHBA-të dhe pjesa më e madhe e Evropës kanë zhvilluar kundër Iranit dhe programit të tij të armëve bërthamore gjatë shumë viteve, gjë që ka kontribuar drejtpërdrejt në parandalimin e Iranit nga zhvillimi i një arme bërthamore dhe i ka penguar ata të arrijnë atë prag.
Mendoni për sulmin kibernetik Stuxnet në vitin 2010 që e pengoi programin dhe shkatërroi shumë centrifuga, shumë vrasje të shkencëtarëve bërthamorë iranianë të kryera nga Izraeli gjatë viteve dhe marrëveshjen bërthamore të Iranit (zyrtarisht “Plani i Përbashkët Gjithëpërfshirës i Veprimit”) të miratuar në vitin 2015 pikërisht për ta penguar Iranin të zhvillonte një armë bërthamore.
Pa këto veprime nga Izraeli, SHBA-të dhe anëtarët e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, Irani mund të kishte siguruar tashmë një armë bërthamore shumë vite më parë.
Tucker Carlson gjithashtu argumenton se SHBA-të nuk dinë asgjë për Iranin dhe kjo rrezikon që SHBA-të të përfshihen në një luftë tjetër të përjetshme si Afganistani, gjë që mund të çojë në copëtimin e lëvizjes MAGA. Ajo që Carlson duket se e keqkupton është se lëvizja MAGA nuk është kundër luftës, por vetëm kundër luftës brenda kontekstit të rreptë të kryerjes së luftës jo në interesin kombëtar të SHBA-së dhe pa një qëllim përfundimtar realist dhe të arritshëm. Irani nuk do të bëhet një Libi apo Irak tjetër, por ky është një artikull krejtësisht tjetër për t’u shkruar.
Ashtu si qeveria ruse, Tucker Carlson po përpiqet të krijojë një pykë në lëvizjen MAGA për të ndryshuar sjelljen e Trump, që të përqendrohet më shumë në mospajtimin e supozuar të brendshëm të partisë, në vend që të dëmtojë interesin kombëtar të regjimit iranian dhe Rusisë dhe të avancojë interesat e vetë Amerikës. Këta kritikë janë gjithashtu kritikë ndaj aleancës së fortë SHBA-Izrael dhe e shohin Amerikën si një forcë që ka bërë më shumë dëm sesa dobi në skenën botërore. Nuk ka dyshim se Amerika ka pjesën e saj të dështimeve, por për të cituar Presidentin Putin nga 18 qershori, “Kush është pa mëkat midis jush le të hedhë gurin e parë drejt meje”.
Që nga viti 1979, ndryshimi i regjimit në Iran ka qenë një interes kombëtar i SHBA-së, pavarësisht nga udhëheqësi politik apo partia, pavarësisht nëse është ndjekur apo jo. Të paktën, do të mirëpritej.
Ajo që është e qartë është se veprimet izraelite dhe amerikane gjatë shumë viteve të fundit kanë ndryshuar rrënjësisht Lindjen e Mesme dhe e kanë sjellë rajonin në pikën ku ndodhet sot: në një moment kur Irani është i dobësuar dhe i ekspozuar, ndërsa aleatët e tij përfaqësues (proxies) janë ndjeshëm të kufizuar në veprimtarinë e tyre.
Kjo mund të jetë mundësia që SHBA-të do ta shfrytëzojnë, por megjithatë, kjo i ka shqetësuar shumë kundërshtarët e SHBA-së, dhe për këtë arsye SHBA-të dhe Izraeli e dinë se po bëjnë diçka të drejtë.
*Philip Acey është kandidat për doktoraturë nga Kanadaja dhe studiues dhe analist politik i pavarur i cili ka punuar në terren për më shumë se një dekadë në të gjithë Evropën, Azinë, Afrikën dhe Amerikën e Jugut, duke vizituar më shumë se 50 vende. Hulumtimi i tij është përdorur në të gjithë botën për të këshilluar Këshillin e Sigurimit të OKB-së, agjencitë e OKB-së, diplomatët dhe organizatat humanitare.
© 2025 Argumentum
